Η αξία της θεραπείας με άμμο στην ψυχολογική αξιολόγηση και τη θεραπευτική διαδικασία

Τα παιδιά δεν εκφράζουν πάντοτε όσα σκέφτονται και αισθάνονται με λέξεις. Μερικές φορές δεν θέλουν να μιλήσουν. Άλλες φορές δεν γνωρίζουν πώς να περιγράψουν αυτό που τους συμβαίνει. Και συχνά, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, το παιχνίδι αποτελεί έναν πολύ πιο φυσικό τρόπο επικοινωνίας από μια συζήτηση πρόσωπο με πρόσωπο.

Η Sandplay Therapy, ή θεραπεία μέσω παιχνιδιού με άμμο, αξιοποιεί ακριβώς αυτή τη δυνατότητα.

Μέσα σε έναν προστατευμένο θεραπευτικό χώρο, το παιδί έχει στη διάθεσή του ένα δοχείο με άμμο και μια ποικιλία από μικροσκοπικές φιγούρες και αντικείμενα: ανθρώπους, ζώα, σπίτια, δέντρα, οχήματα, φανταστικούς ήρωες, γέφυρες, φράχτες και πολλά ακόμη.

Μπορεί να επιλέξει, να τοποθετήσει, να μετακινήσει, να θάψει, να αποκαλύψει και να δημιουργήσει.

Και σταδιακά να κατασκευάσει έναν δικό του κόσμο.

Όταν οι λέξεις δεν είναι αρκετές

Ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να απαντήσει στην ερώτηση:

«Τι σε φοβίζει;»

Μπορεί, όμως, στο παιχνίδι του να δημιουργήσει έναν μικρό χαρακτήρα που κρύβεται από ένα τεράστιο ζώο.

Μπορεί να μην μπορεί να εξηγήσει:

«Πώς νιώθεις όταν οι γονείς σου μαλώνουν;»

Μπορεί όμως να τοποθετήσει δύο φιγούρες στις αντίθετες πλευρές της άμμου και ένα παιδί ανάμεσά τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φιγούρα έχει μία συγκεκριμένη ψυχολογική ερμηνεία.

Ούτε ότι ο θεραπευτής «αποκωδικοποιεί» το παιχνίδι του παιδιού.

Σημαίνει ότι το παιχνίδι μπορεί να δημιουργήσει έναν επιπλέον δρόμο επικοινωνίας.

Το παιδί έχει τη δυνατότητα να εκφράσει εμπειρίες, σχέσεις, φόβους, επιθυμίες και συγκρούσεις με έναν τρόπο περισσότερο συμβολικό και λιγότερο απαιτητικό από την άμεση λεκτική περιγραφή.

Η θέση του Sandplay στην ψυχολογική αξιολόγηση

Η παρατήρηση του παιχνιδιού μπορεί να προσφέρει στον ψυχολόγο σημαντικές κλινικές πληροφορίες, όταν εντάσσεται σε μια συνολικότερη διαδικασία αξιολόγησης.

Ο θεραπευτής μπορεί, για παράδειγμα, να παρατηρήσει τον τρόπο με τον οποίο το παιδί προσεγγίζει το υλικό, οργανώνει τον χώρο, δημιουργεί μια ιστορία, αντιμετωπίζει δυσκολίες ή αλλαγές και σχετίζεται με τον θεραπευτή κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας.

Μπορεί, επίσης, να διερευνήσει θέματα που εμφανίζονται επανειλημμένα στο παιχνίδι: ασφάλεια και απειλή, εγγύτητα και απόσταση, δύναμη και αδυναμία, προστασία, απώλεια, έλεγχος, σύγκρουση ή φροντίδα.

Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική επιστημονική διάκριση:

Το Sandplay δεν αποτελεί από μόνο του διαγνωστικό εργαλείο.

Δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ένα παιδί έχει μια συγκεκριμένη δυσκολία επειδή χρησιμοποίησε μια συγκεκριμένη φιγούρα ή κατασκεύασε μια συγκεκριμένη σκηνή.

Η κλινική κατανόηση προκύπτει από τη σύνθεση πολλών πληροφοριών: το αναπτυξιακό και οικογενειακό ιστορικό, τη συνέντευξη με τους γονείς, την παρατήρηση του παιδιού, τη συμπεριφορά του σε διαφορετικά περιβάλλοντα και, όταν χρειάζεται, τη χρήση κατάλληλων ψυχομετρικών εργαλείων.

Το παιχνίδι προσθέτει ένα ακόμη παράθυρο μέσα από το οποίο μπορούμε να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε το παιδί.

Από την αξιολόγηση στη θεραπεία

Η πραγματική δύναμη του Sandplay δεν βρίσκεται μόνο σε όσα μπορεί να παρατηρήσει ο θεραπευτής.

Βρίσκεται, κυρίως, σε όσα μπορεί να κάνει το ίδιο το παιδί μέσα από το παιχνίδι.

Στην άμμο μπορεί να δημιουργήσει έναν κόσμο που ελέγχει το ίδιο.

Μπορεί να κατασκευάσει μια δύσκολη κατάσταση και, στη συνέχεια, να την αλλάξει.

Να απομακρύνει έναν χαρακτήρα.

Να δημιουργήσει ένα ασφαλές μέρος.

Να προσθέσει έναν βοηθό.

Να χτίσει ένα τείχος.

Να γκρεμίσει ένα εμπόδιο.

Να δοκιμάσει μια διαφορετική έκβαση.

Αυτή η δυνατότητα συμβολικής επεξεργασίας μπορεί να προσφέρει στο παιδί έναν ασφαλή χώρο για να προσεγγίσει δύσκολες εμπειρίες χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα να τις περιγράψει άμεσα.

«Γιατί ο ψυχολόγος απλώς το αφήνει να παίζει;»

Για έναν γονέα που παρατηρεί απ’ έξω, μια θεραπευτική συνεδρία παιχνιδιού μπορεί μερικές φορές να μοιάζει απλώς με παιχνίδι.

Στην πραγματικότητα, ο θεραπευτής παρατηρεί και ταυτόχρονα προστατεύει τον χώρο μέσα στον οποίο εξελίσσεται η εμπειρία του παιδιού.

Δεν χρειάζεται να διακόπτει συνεχώς με ερωτήσεις.

Δεν χρειάζεται να εξηγεί στο παιδί τι «σημαίνει» αυτό που δημιούργησε.

Και, κυρίως, δεν χρειάζεται να κατευθύνει κάθε ιστορία προς εκεί που θεωρεί ότι πρέπει να πάει.

Σε αρκετές στιγμές, η θεραπευτική δουλειά βρίσκεται ακριβώς στην ελευθερία που δίνεται στο παιδί να δημιουργήσει.

Ο ψυχολόγος ακολουθεί προσεκτικά τη διαδικασία, παρατηρεί, ανταποκρίνεται όταν χρειάζεται και δημιουργεί ένα σταθερό και ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο.

Η σημασία της επιλογής

Ακόμη και η διαδικασία επιλογής μιας φιγούρας μπορεί να έχει αξία.

Ανάμεσα σε δεκάδες δυνατότητες, το παιδί αποφασίζει:

«Αυτό θέλω».

Στη συνέχεια αποφασίζει πού θα το τοποθετήσει, τι θα κάνει, ποιος θα βρίσκεται κοντά του και τι θα συμβεί μετά.

Το παιδί δεν είναι παθητικός αποδέκτης της θεραπείας.

Γίνεται δημιουργός της ιστορίας του.

Αυτή η εμπειρία προσωπικής επιλογής και δράσης μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική για παιδιά που βιώνουν καταστάσεις στις οποίες έχουν περιορισμένο έλεγχο.

Δεν ερμηνεύουμε βιαστικά τα σύμβολα

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία στη θεραπευτική χρήση του Sandplay είναι η αποφυγή απλουστευτικών ερμηνειών.

Ένα φίδι δεν σημαίνει πάντοτε φόβο.

Ένας φράχτης δεν σημαίνει πάντοτε απομόνωση.

Ένας στρατιώτης δεν σημαίνει πάντοτε επιθετικότητα.

Το νόημα μιας φιγούρας εξαρτάται από το συγκεκριμένο παιδί, την ιστορία που δημιουργεί, το πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται και τη θεραπευτική διαδικασία συνολικά.

Πολύ συχνά είναι σημαντικότερο να αναρωτηθούμε:

«Τι είναι αυτό για το συγκεκριμένο παιδί;»

παρά:

«Τι συμβολίζει γενικά αυτό το αντικείμενο;»

Η αλλαγή μπορεί να εμφανιστεί μέσα στις ιστορίες

Με την πάροδο των συνεδριών, οι κόσμοι που δημιουργεί ένα παιδί μπορεί να μεταβάλλονται.

Ένας ήρωας που στην αρχή κρυβόταν μπορεί αργότερα να βρει έναν σύμμαχο.

Ένας κόσμος γεμάτος απειλές μπορεί σταδιακά να αποκτήσει ασφαλείς περιοχές.

Μια σύγκρουση μπορεί να αποκτήσει διαφορετική κατάληξη.

Οι αλλαγές αυτές δεν αποτελούν από μόνες τους «απόδειξη» θεραπευτικής προόδου. Μπορούν, όμως, σε συνδυασμό με όσα παρατηρούνται στη συνεδρία και στην καθημερινή ζωή του παιδιού, να αποτελέσουν πολύτιμο υλικό για την κατανόηση της θεραπευτικής του πορείας.

Σε ποια παιδιά μπορεί να είναι χρήσιμο;

Η θεραπευτική αξιοποίηση της άμμου μπορεί να χρησιμοποιηθεί, ανάλογα με την εκπαίδευση και τη θεωρητική προσέγγιση του επαγγελματία, με παιδιά που αντιμετωπίζουν διαφορετικές συναισθηματικές ή σχεσιακές δυσκολίες.

Μπορεί να προσφέρει έναν ιδιαίτερα προσιτό τρόπο έκφρασης σε παιδιά που δυσκολεύονται να μιλήσουν άμεσα για όσα βιώνουν ή που επικοινωνούν ευκολότερα μέσα από το παιχνίδι και τη συμβολική αναπαράσταση.

Δεν αποτελεί, όμως, μια τεχνική που «ταιριάζει σε όλα τα παιδιά». Η επιλογή κάθε θεραπευτικής παρέμβασης χρειάζεται να βασίζεται στις ανάγκες, στην ηλικία, στο αναπτυξιακό επίπεδο και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε παιδιού.

Το παιδί δεν χρειάζεται πάντα να μας πει. Μπορεί πρώτα να μας δείξει.

Ίσως αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες ιδέες που προσφέρει η θεραπεία μέσω παιχνιδιού.

Οι ενήλικες έχουμε μάθει να επεξεργαζόμαστε πολλά πράγματα μέσα από τις λέξεις.

Τα παιδιά έχουν στη διάθεσή τους και μια άλλη γλώσσα: τη γλώσσα του παιχνιδιού.

Στο Sandplay ο θεραπευτής δεν αναζητά κρυμμένα μηνύματα πίσω από κάθε αντικείμενο. Δημιουργεί έναν ασφαλή χώρο στον οποίο το παιδί μπορεί να παίξει, να δημιουργήσει, να εκφραστεί και σταδιακά να επεξεργαστεί όσα το απασχολούν.

Γιατί κάποιες ιστορίες είναι πολύ δύσκολο να ειπωθούν με λέξεις. Ένα παιδί μπορεί να χρειαστεί πρώτα έναν ασφαλή χώρο για να τις αφηγηθεί μέσα από το παιχνίδι.