Πώς μπορούμε να στηρίξουμε τη μαθησιακή και κοινωνική του προσαρμογή

Η έναρξη της Α΄ Δημοτικού είναι ένα σημαντικό αναπτυξιακό ορόσημο. Το παιδί αφήνει πίσω του το περισσότερο παιγνιώδες και ευέλικτο πλαίσιο του νηπιαγωγείου και καλείται σταδιακά να προσαρμοστεί σε έναν κόσμο με διαφορετικές απαιτήσεις: θρανίο, βιβλία, εργασίες, κανόνες, μεγαλύτερη αυτονομία και νέες κοινωνικές σχέσεις.

Για αρκετά παιδιά η μετάβαση συνοδεύεται από ενθουσιασμό. Για άλλα, μαζί με τη χαρά εμφανίζονται αγωνία, ανασφάλεια ή φόβος: «Θα τα καταφέρω;», «Θα κάνω φίλους;», «Θα είναι καλή η δασκάλα μου;», «Κι αν δεν ξέρω να κάνω κάτι;»

Η προσαρμογή στην Α΄ Δημοτικού δεν αφορά μόνο το αν ένα παιδί θα μάθει να διαβάζει και να γράφει. Αφορά ταυτόχρονα τη μαθησιακή, συναισθηματική και κοινωνική του προσαρμογή.

«Πρέπει να ξέρει να διαβάζει πριν πάει στην Α΄ Δημοτικού;»

Ένα συχνό άγχος των γονέων είναι αν το παιδί είναι αρκετά «προετοιμασμένο» μαθησιακά.

Η Α΄ Δημοτικού, όμως, υπάρχει ακριβώς για να διδάξει στο παιδί ανάγνωση, γραφή και τις βασικές μαθηματικές έννοιες. Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε το καλοκαίρι πριν από το σχολείο σε μια πρόωρη Α΄ Δημοτικού.

Πολύ σημαντικότερη είναι η ανάπτυξη δεξιοτήτων που θα επιτρέψουν στο παιδί να συμμετέχει στη μαθησιακή διαδικασία: να ακούει μια σύντομη οδηγία, να προσπαθεί να την ακολουθήσει, να συγκεντρώνεται για ένα εύλογο διάστημα, να ολοκληρώνει μια απλή δραστηριότητα, να ζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται και να αντέχει το γεγονός ότι κάτι μπορεί να μη γίνει σωστά με την πρώτη προσπάθεια.

Στόχος δεν είναι να φτάσει το παιδί στο σχολείο γνωρίζοντας ήδη όσα πρόκειται να διδαχθεί. Στόχος είναι να φτάσει διαθέσιμο να μάθει.

Η αυτονομία είναι μέρος της σχολικής ετοιμότητας

Μικρές καθημερινές δεξιότητες αποκτούν μεγάλη σημασία στο δημοτικό.

Μπορεί το παιδί να ανοίξει την τσάντα του και να βρει αυτό που χρειάζεται; Να φροντίσει τα πράγματά του; Να ανοίξει το δοχείο του φαγητού του; Να πάει μόνο του στην τουαλέτα; Να ντυθεί και να τακτοποιήσει όσο μπορεί τα προσωπικά του αντικείμενα;

Οι γονείς μπορούν να ενισχύσουν αυτές τις δεξιότητες χωρίς πίεση, αφήνοντας περισσότερο χώρο στο παιδί να κάνει πράγματα μόνο του.

Αντί για το «άσε, θα το κάνω εγώ πιο γρήγορα», μπορούμε σταδιακά να περάσουμε στο:

«Δοκίμασέ το πρώτα εσύ και, αν δυσκολευτείς, είμαι εδώ να σε βοηθήσω.»

Έτσι καλλιεργείται κάτι πολύ σημαντικότερο από μια πρακτική δεξιότητα: η πεποίθηση «μπορώ να προσπαθήσω μόνος μου».

Η κοινωνική προσαρμογή είναι εξίσου σημαντική

Για ένα εξάχρονο παιδί, η ερώτηση «με ποιον θα παίξω στο διάλειμμα;» μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με το «θα μάθω να διαβάζω;».

Το παιδί καλείται να μπει σε μια νέα ομάδα και να μάθει σταδιακά να:

• πλησιάζει άλλα παιδιά και να συμμετέχει στο παιχνίδι
• περιμένει τη σειρά του και να μοιράζεται
• εκφράζει αυτό που θέλει με λόγια
• διαχειρίζεται μικρές διαφωνίες
• ακούει το «όχι» ενός άλλου παιδιού
• ζητά βοήθεια από έναν ενήλικα όταν δεν μπορεί να διαχειριστεί μόνο του μια κατάσταση

Δεν περιμένουμε από ένα παιδί έξι ετών να διαθέτει όλες αυτές τις δεξιότητες πλήρως ανεπτυγμένες. Το σχολείο είναι και ο χώρος όπου θα συνεχίσει να τις μαθαίνει.

«Κανείς δεν έπαιξε μαζί μου σήμερα»

Οι πρώτες δυσκολίες στις φιλίες συχνά ανησυχούν πολύ τους γονείς.

Αν το παιδί επιστρέψει και πει «κανείς δεν με παίζει», η πρώτη μας παρόρμηση μπορεί να είναι να το καθησυχάσουμε αμέσως: «Μα φυσικά και σε παίζουν!» ή να αρχίσουμε να αναζητούμε ποιος φταίει.

Πριν από όλα αυτά, χρειάζεται να ακούσουμε.

«Ακούγεται ότι στενοχωρήθηκες πολύ σήμερα. Θέλεις να μου πεις τι έγινε;»

Στη συνέχεια μπορούμε να διερευνήσουμε μαζί του τι συνέβη και, αν χρειάζεται, να σκεφτούμε εναλλακτικούς τρόπους προσέγγισης:

«Τι θα μπορούσες να πεις αύριο αν θέλεις να παίξεις μαζί τους;»

«Υπήρχε κάποιο άλλο παιδάκι που ήταν μόνο του;»

Μια δύσκολη ημέρα δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν προσαρμόζεται. Οι σχέσεις χρειάζονται χρόνο για να δημιουργηθούν.

Και αν κάνει λάθος;

Μία από τις σημαντικότερες προετοιμασίες για την Α΄ Δημοτικού δεν αφορά γράμματα ή αριθμούς. Αφορά τη σχέση του παιδιού με το λάθος.

Ένα παιδί που πιστεύει ότι πρέπει να τα κάνει όλα σωστά μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο όταν αρχίσουν οι απαιτήσεις του σχολείου. Μπορεί να αποφεύγει να προσπαθήσει, να θυμώνει, να σβήνει ξανά και ξανά ή να λέει «δεν μπορώ».

Χρειάζεται, επομένως, να ακούει:

«Δεν χρειάζεται να το ξέρεις ακόμη»

«Τα λάθη είναι μέρος της μάθησης»

«Δοκίμασέ το και βλέπουμε»

«Μου άρεσε που συνέχισες, παρόλο που δυσκολεύτηκες»

Όταν επιβραβεύουμε μόνο το σωστό αποτέλεσμα, το παιδί μπορεί να μάθει ότι αξία έχει η επιτυχία. Όταν αναγνωρίζουμε και την προσπάθεια, τη στρατηγική και την επιμονή, του δίνουμε χώρο να γίνει μαθητής που δεν φοβάται να μάθει.

Πώς προετοιμάζουμε το παιδί πριν ανοίξουν τα σχολεία;

Η προετοιμασία μπορεί να είναι απλή και καθημερινή. Λίγο πριν από την έναρξη του σχολείου βοηθά η σταδιακή επαναφορά της ώρας ύπνου και πρωινού ξυπνήματος, η εξοικείωση με τη διαδρομή και το σχολικό περιβάλλον, η οργάνωση των σχολικών πραγμάτων μαζί με το παιδί και μια ήρεμη συζήτηση για το πώς περίπου θα είναι η ημέρα του.

Μπορούμε, ακόμη, να παίξουμε «την πρώτη μέρα στο σχολείο» με φιγούρες ή κουκλάκια. Ένας χαρακτήρας μπορεί να μην ξέρει πού είναι η τουαλέτα, ένας άλλος να ντρέπεται να μιλήσει στη δασκάλα και ένας τρίτος να θέλει να γνωρίσει ένα παιδί στο διάλειμμα.

Μέσα από το παιχνίδι, το παιδί μπορεί να δοκιμάσει λύσεις πριν χρειαστεί να τις εφαρμόσει στην πραγματικότητα.

Ας προσέξουμε και το δικό μας άγχος

Μερικές φορές το παιδί δεν είναι το μόνο μέλος της οικογένειας που αγχώνεται για την Α΄ Δημοτικού.

Οι γονείς μπορεί να σκέφτονται: «Θα τα καταφέρει;», «Θα προσέχει;», «Θα μάθει γρήγορα να διαβάζει;», «Θα βρει φίλους;».

Το παιδί, όμως, αντιλαμβάνεται πολλά από τα συναισθήματα των ενηλίκων ακόμη και όταν δεν εκφράζονται άμεσα.

Χρειάζεται, λοιπόν, να παρουσιάσουμε το δημοτικό ούτε ως κάτι τρομακτικό ούτε ως έναν κόσμο όπου όλα θα είναι υπέροχα.

Μια περισσότερο βοηθητική στάση είναι:

«Θα υπάρχουν πράγματα που θα σου αρέσουν πολύ και ίσως κάποια που θα σε δυσκολέψουν. Δεν χρειάζεται να τα ξέρεις όλα από την αρχή. Θα τα μαθαίνεις σιγά-σιγά και εμείς θα είμαστε εδώ».

Οι πρώτες εβδομάδες χρειάζονται χρόνο

Ένα παιδί μπορεί τις πρώτες ημέρες να είναι ενθουσιασμένο και μετά από δύο εβδομάδες να δηλώσει ότι δεν θέλει να πάει σχολείο. Μπορεί να επιστρέφει πιο κουρασμένο ή ευερέθιστο, να χρειάζεται περισσότερη ξεκούραση ή να αναζητά περισσότερο τους γονείς του.

Η προσαρμογή δεν είναι μια στιγμή αλλά μια διαδικασία.

Αυτό που χρειάζεται να παρακολουθούμε είναι η πορεία στον χρόνο.

Όταν έντονο άγχος, επίμονη άρνηση για το σχολείο, σημαντικές σωματικές ενοχλήσεις χωρίς εμφανή οργανική αιτία, έντονη κοινωνική απομόνωση ή σημαντικές δυσκολίες μάθησης επιμένουν και επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινότητα του παιδιού, είναι χρήσιμη η επικοινωνία με τον εκπαιδευτικό και, ανάλογα με την περίπτωση, η αναζήτηση υποστήριξης από ειδικό.

Το σημαντικότερο εφόδιο για την Α΄ Δημοτικού

Πριν από την πρώτη ημέρα, ίσως αναρωτηθούμε:

Τι πρέπει τελικά να ξέρει ένα παιδί για να πάει στην Α΄ Δημοτικού;

Δεν χρειάζεται να διαβάζει τέλεια.

Δεν χρειάζεται να γράφει χωρίς λάθη.

Δεν χρειάζεται να είναι πάντα συγκεντρωμένο, κοινωνικό ή ανεξάρτητο.

Χρειάζεται να αρχίζει να νιώθει ότι μπορεί να δοκιμάσει, μπορεί να ζητήσει βοήθεια, μπορεί να κάνει λάθος και μπορεί να ξαναπροσπαθήσει.

Η επιτυχής μετάβαση στο δημοτικό δεν μετριέται μόνο από το πόσο γρήγορα ένα παιδί θα μάθει να διαβάζει.

Μετριέται και από το αν, λίγο λίγο, θα μπορέσει να πει:

«Ανήκω εδώ. Μπορώ να μάθω. Μπορώ να κάνω φίλους. Κι όταν κάτι με δυσκολεύει, υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να με βοηθήσουν».

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ξεκίνημα που μπορούμε να του προσφέρουμε.